In maart 2024 schreef ik na een verblijf met mijn zoon in een Rotterdamse volkstuin Van Tervuren naar Afobaka, een koloniaal reisverslag. Rotterdam en haar frisse tentoonstellingen over hoe de kolonisatie nog doorwerkt in het dagelijks leven, duwden mijn geest toen in onrust.
Mijn zoon voelde dat en liet me praten. Enkele weken geleden keerde ik terug naar Tervuren, maar deze keer met mijn dochter. Ze had dit jaar een bezoek aan de tentoonstelling ‘Het Congopanorama’ onder de kerstboom gelegd. Ze ging me daar ook het een en ander over uitleggen, want ze was er tijdens haar studies mee bezig geweest. Wat kan een vader meer wensen in het leven?
Met de tram door het Zoniënwoud
En zo geschiedde het. We vertrokken vroeg vanuit de Kempen richting Tervuren naar het Trammuseum. Daar waren we vastberaden om de oude stadstram te nemen die zich een weg baant door het Zoniënwoud. Maar eerst ontbijt in het landschapspark van Woluwe met zicht op een brug met cementrustiek.
Ondanks het vele gerammel en gekraak riep de antieke tramcoupé met houten lambrisering en eertijdse lampionnetjes een magische sfeer op. De scenografie van Delvaux was niet ver weg. Uiteindelijk bereikten we de terminus in Tervuren. We waren verzadigd van het onverwachte tramgedruis dat al lang in de vergetelheid van onze moderne oren verzonken was. Mijn dochter sprak nog over een onderzoek naar 19de-eeuwse stadsgeluiden en de reconstructie ervan. De historische dopamines vloeiden rijkelijk door mijn lichaam.
Het park van het koloniale verleden
Langs een smeedijzeren zijgang kwamen we terecht in het onmetelijke park van het AfricaMuseum waarmee de baardige Leopold minstens de allures van Versailles wou opwekken. Voorbij het Koloniënpaleis, waar in 1897 de Congotentoonstelling werd gehouden, kwamen we op een groot grasperk terecht. Tot mijn verbazing vond juist daar, met het gebouw op de achtergrond, een groot en somptueus bruiloftsfeest plaats van zwarte Afrikanen, althans de fotosessie ervan. Ik zei Congolezen. Zij opperde dat ik dat niet zeker kon weten. Ze had gelijk, maar ik wrong tegen. Ik sprak de rest van de dag over de zwarte Italianen van het trouwfeest.
We wandelden verder, maar mijn hoofd was een snelstromende alpenbeek vol vragen geworden. Zou ik als Congolese Belg in dit park met zijn beladen koloniale geschiedenis mijn huwelijk kunnen vieren? Zou dit gebouw de achtergrond van mijn huwelijksbelofte kunnen zijn? Zou ik die spanning tussen het ‘loutere’ park enerzijds en zijn koloniale propagandageschiedenis anderzijds kunnen uithouden? Kunnen die twee emotiestromen in mijn lichaam elkaar met rust laten?
Mijn geest was reeds diep vertwijfeld en er was nog geen AfricaMuseum in ons blikveld te bespeuren. Meer nog, we waren de oriëntatie kwijt. Dochterlief stapte een bosweg in en we gingen wel zien waar we uitkwamen. De steile, hoge bomen in het bos brachten rust.
Het AfricaMuseum aan de bosrand
Zoals het in alle goede verhalen gaat, verscheen aan de bosrand een verre blik op onze bestemming: het AfricaMuseum. Dit kroonjuweel van de koloniale propaganda maakte ons stil en trok ons aan. Het zicht was fenomenaal. De vijvers, de zorgvuldig geplaatste sculpturen in de tuinen, de grootsheid en ja ook de schoonheid ervan. Dit gebouw was gebouwd om iets te zeggen dat de Belgen niet mocht ontgaan. Gebouwen die spreken, worden dikwijls goede vrienden die ik op gepaste tijdstippen opnieuw bezoek. Zo gaat dat met vrienden, ook in Tervuren.
Leopold tussen de flamingo’s
Tussen bosrand en gebouw was er nog een wirwar aan paden, vijvers en fonteinen. Bovendien wilde ik nog een monument van dichtbij zien voor we binnen zouden gaan. Het was het fotoboek van Jan Kempeneers over koloniale monumenten dat mijn aandacht had gespitst op een beeldengroep die in de tuin van Tervuren te vinden moest zijn. Een jungle moesten we niet doorkruisen; ergens aan de zijkant vonden we het terug.
Toeristen waren er niet. Het was zij en ik voor de beeldengroep. Frontaal de imposante buste van Leopold II omringd door Afrikaanse dieren. Het geheel baadde in een vijver met aangelegd riet. Het deed me onmiddellijk denken aan de weidse landschapstaferelen van Congo die in het kader van de wereldtentoonstellingen meermaals werden geschilderd. Robert Mols en Piet van Engelen schilderden deze doeken voor de Congo-tentoonstelling in 1894. Paul Mathieu en Alfred Bastien zouden de klus klaren voor het Congopanorama van 1913 in Gent. Dra zouden we het kolossale doek op de tentoonstelling gaan zien. Eigenlijk zagen we het al. Ironie alom, als bleek dat het beeld beschadigd was en het voor een keer niet Leopold was, maar twee flamingo’s, waarvan enkel de afgeknakte poten overbleven. Hadden zij met leven en lijf Leopold beschermd?
Een panorama vol koloniale illusies
Tot slot belanden we eindelijk in de kelders van het museum om het ‘Congopanorama’ te bezoeken. Eyecatcher bij uitstek was het volledig gedigitaliseerde doek dat bijzonder mooi in een halve cirkel werd geprojecteerd. Deze presentatie moest de oorspronkelijke sfeer van het immense Congopanorama oproepen dat in een speciaal daarvoor ontworpen cirkelvormig gebouw werd opgehangen tijdens de wereldtentoonstelling van Gent. Een schilderij van maar liefst 113 meter met een totale oppervlakte van 1640 m².
De focus van de expo lag op het voortdurende spel tussen wat wel en wat niet werd getoond in het schilderij. Het doek moest Congo als een immens beschavingsproject weergeven, waarbij de inheemse bevolking eindelijk op het pad van vooruitgang en verlichting gekomen was, ondersteund door een welwillend België. De confrontatie tussen de foto’s die schilders in Congo zelf hadden genomen en hun ‘geschilderde inplanting’ op het doek was confronterend.
Wat het schilderij niet liet zien
Eén anekdote wil ik erover kwijt. Een Congolese gids van middelbare leeftijd vertelde aandoenlijk en met zachtheid aan zijn oude moeder, die vol bewondering naar het mooie panorama keek, wat er nu eigenlijk allemaal niet geschilderd was. Fier op haar zoon, luisterde ze naar de uitleg over de werkmannen die met bezems het kalme dorpsplein keerden. Op de foto waren de Congolezen geketend aan elkaar en vertoonden ze een afwezige, vermoeide indruk. “Mais voyez maman, ils étaient enchaînés.”
Luisteren naar het gebouw zelf
Na de tentoonstelling bezochten we nog zeer gericht het Congopaleis zelf. De tentoongestelde inhoud deerde me niet zozeer. Mijn oren luisterden naar het verhaal van het gebouw zelf en vooral het verhaal dat vandaag door andere museumverhalen wordt overstemd. Ik wilde het gebouw in zijn eigen tijd en doelstelling zien en voelen. De krokodillenzaal kwam daarbij het dichtst in de buurt met wat het ooit moet geweest zijn. De wanden waren beschilderd met weidse Congolese landschappen, regio per regio, die een vredige en ongerepte exotiek uitstraalden; eigenlijk één grote verzameling geconstrueerde Congopanorama’s.
De beschavingsmissie in twee kaarten
De zaal die de DNA-kern van het gehele gebouw ontsluit, is een smalle zijzaal waar je botst op twee immense muurbeschilderingen. Het gaat over twee reusachtige landkaarten van Congo die beide worden opgeluisterd met wat we vandaag een ‘mission statement’ zouden noemen. Zo citeert men Leopold II in 1876: ‘Voor de beschaving het eenig deel van onze aardbol openen, waar zy nog niet doordrong. De duisternissen doorboren die gansche volkeren omhullen is een kruistocht dezer eeuw van vooruitgang waardig.’
1876 is niet toevallig het jaar waarin op het Koninklijke Paleis te Laken de geografische conferentie plaatsvond die man en macht mobiliseerde om Congo op dat ogenblik te exploreren. Henry Morton Stanley kreeg toen zijn historische opdracht om zoveel mogelijk handelsposten te verzekeren. De andere kaart wordt vergezeld met een citaat van Albert I uit 1909, het jaar dat Congo wordt toegevoegd als officiële kolonie aan de Belgische staat: ‘Voor een volk begeerig naar rechtvaardigheid kan het stichten van koloniën slechts een zending van hoge beschaving zyn.’ Ik vroeg me met een zekere triestheid af waarom er in deze smalle zijzaal nog kijkkasten moesten staan. Ze leiden ons af van het museumobject bij uitstek, het museum zelf. Ik liet het voor wat het was en zocht samen met Astrid de uitgang.
De zeven Congolezen van Tervuren
We waren beiden moe en sleepten onszelf terug naar de terminus. Het lood woog in onze kuiten. Er was nochtans één opdracht te vervullen. Ik wilde nog op zoek gaan naar de graven van zeven Congolezen die hun verblijf in het ‘negerdorp’ van Tervuren tijdens de wereldtentoonstelling van 1897 niet hadden overleefd. Sambo, Mpemba, Ngemba, Ekia, Nzau, Kitukwa en Mibange waren de eerste klimaatslachtoffers in België. Ze stierven aan de koude en natte weersomstandigheden in de zomer van 1897. Niet de opwarming van de aarde, maar de verplichte traditionele klederdracht in het ‘negerdorp’ deed hen de das om.
De zoektocht naar hen leidde ons naar de Sint-Jan-Evangelistkerk van Tervuren zelf. En daar, na wat zoeken, lagen ze dan naast elkaar op de grond. Maar ook hier was de beschavingsmissie niet mild voor hen geweest. De eertijdse pastoor weigerde hen te begraven in de gewijde grond naast de kerk. Volgens de strenge wetten van de logica catholica ontbeerden ze immers het christelijke doopsel. De zeven hebben dan ook lange tijd op niet-gewijde grond gelegen, tussen ‘overspeligen en zelfmoordenaars’. Pas in 1953 werden ze definitief verplaatst naar de zijkant van de kerk, op gewijde grond. Elk jaar worden ze nog herdacht door de Congolese gemeenschap in Brussel.
De dag was ten einde. Congo had al onze reserves verteerd. Honger dreef ons naar een plaatselijk Grieks restaurant waar moussaka en retsina het leven weer op smaak brachten. We kwamen van ver. De late avondzon en de vederlichte gezelligheid op het terras hielpen ons mild terug overeind. Wat een dag. Wat een museum. Wat een geschenk. En wat een dochter.
‘Het Congopanorama 1913. Koloniale illusie doorprikt’ is nog te zien tot 27 september 2026 in het AfricaMuseum.
Dit stuk verscheen eerder op Brusselblogt.
