Jan Sysmans: kaasmaker en wereldreiziger

Jan Sysmans is de tweede dorpsgenoot die we interviewen in de reeks Passies. Bij een plankje met lekkere kazen vertelt hij enthousiast over kaas en reizen – twee passies die in zijn leven mooi samenkwamen.

Die combinatie zorgde voor onvergetelijke anekdotes, fiere momenten en ook wijze levenslessen.

“Later ging ik ook samenwerken met Exchange vzw, een Vlaamse vzw die kennis wil overdragen van noord naar zuid. Ze ondersteunen beloftevolle Afrikaanse ondernemers in hun opstart en groei. Ik werd uitgestuurd naar kaasmakerijen in Tanzania, Uganda, Zuid-Afrika en Rwanda.”

Jan toont trots een lijst van maar liefst 18 landen over de hele wereld waar hij intussen al ‘met zijn handen in de wrongel zat’.  Bijna stond Rusland ook op deze lijst, maar een project daar werd afgeblazen daags voor de uitbraak van de oorlog met Oekraïne.

“Ik combineerde vrijwilligerswerk met mijn job in de melkerij, waar ook heel wat veranderingen plaatsvonden doorheen de jaren. Zo verhuisde mijn werkplek van Retie naar Gierle en uiteindelijk naar de Westhoek. Na 34 jaar werken voor een baas wilde ik op eigen benen staan. In 2019 startte ik een eigen zaak Quality Cheese Consulting-Merx. Samen met mijn vrouw Nicole begon ik met de productie van de Merx Kazen in Merksplas, en werd ik freelance kaasconsultant voor kaasmakerijen wereldwijd. Drie jaar later verhuisde de productie van de Merx Kazen naar Lotenhulle in de provincie Oost-Vlaanderen, waar nu de kazen gemaakt worden bij Little Cheese Farm.”

Welke anekdotes blijven je bij?

“Het kaasmaken zelf doe ik nog altijd het liefst, maar het is ook plezant om mijn jarenlange ervaring te kunnen uitdragen. En elke keer leer ik zelf weer nieuwe dingen bij. Uiteindelijk is de kaasmakerij een kleine wereld, waar iedereen iedereen kent. Je komt elkaar vooral tegen op internationale beurzen. Toch heeft het een paar jaar geduurd om mijn plek te verdienen.”

“Meestal word ik erbij geroepen als er problemen zijn. Zo waren Nicole en ik op een vrijdag boodschappen aan het doen, toen ik een telefoontje kreeg uit Qatar. Een mozzarellafabriek daar had een probleem en vroeg of ik de volgende dag kon langskomen, want ik had toch ervaring met mozzarella? Dat heb ik dan gedaan, hé!”

Kaas maken in de townships

“Ik ben dan geen toerist, hé. Ik werk samen met lokale mensen op plekken waar je zomaar niet komt. De contrasten zijn soms enorm groot. In Zuid-Afrika  had ik mezelf uitgenodigd bij een zwarte medewerker van de kaasmakerij. Zijn woning was een barak met een tafel en een bed, waarop ik mocht zitten om het stukje kip te eten dat bereid was door zijn vrouw. Toen ik vroeg om naar het toilet te gaan, was er even paniek. ‘Come with me’, zei hij uiteindelijk en ik werd meegenomen naar de openbare toiletten een eind verderop in de township. Je kunt je daar wel iets bij voorstellen, zeker? De volgende dag was ik te gast bij één van de blanke bedrijfsleiders. Die had een eigen golfveld in zijn tuin!”

“In Uganda was ik in een kaasmakerij zonder elektriciteit. Op een houtvuur kookten we  water; de melk werd hierin opgewarmd au bain-marie, en zo werd de kaas gemaakt. Je moet dus flexibel zijn, en roeien met de riemen die je hebt!”

Ondervragingen en kakkerlakken

“Het reizen zelf is soms ook spannend. Zo was ik eerst een paar keer in Azerbeidzjan, en daarna werd ik gevraagd in Armenië. Op de luchthaven daar vertrouwden ze het precies niet. Ik moest mijn paspoort afgeven, werd in een klein hokje gezet en kreeg een heleboel vragen. En die mannen stonden de hele tijd te telefoneren. Dat heeft toch wel een hele voormiddag geduurd. Het had allemaal te maken met het conflict destijds in Nagorno-Karabach tussen Armenië en Azerbeidzjan.”

“In Rwanda verbleef ik bij de bisschop, die baas was van de kaasmakerij. Hij nodigde me uit om op zondag mee te gaan naar de mis. Om 10 uur was de viering met gezangen, dan bijbelstudie en groepswerk, ‘s middags een gezamenlijke maaltijd en daarna nog meer bijbelstudie. Om 16 uur was het gedaan, de zondag was voorbij! Op de luchthaven waren er weer de nodige vragen, tot ik vertelde dat ik bij de bisschop had verbleven. Toen vroegen ze mij zelfs om hen te zegenen. Het toilet van die bisschop was trouwens ook een avontuur: buiten in zijn hof in een donker hokje. Toen ik er met mijn lampje naar binnen scheen, schoten honderden kakkerlakken alle kanten op.”

Koeien met hoogteziekte in Peru

“Nog een speciale anekdote: in Peru waren ze begonnen met een boerderij op 4000 m hoogte met een 40-tal Holstein-koeien, de dieren die je hier ook ziet en die bekend zijn om hun hoge melkproductie. Maar die koeien gedijden daar niet: ze aten slecht, gaven weinig melk … Waarschijnlijk hadden ze last van hoogteziekte, zoals mensen dat ook kunnen hebben. Ze hebben dan de Holstein-koeien van de berg gehaald en vervangen door Brown Swiss-koeien, en nu gaat het beter!”

Kaas met de smaak van Merksplas

Hoe is jouw passie verbonden met Merksplas?

“Onze kazen worden verkocht onder de naam Merx Kazen, verwijzend naar de oude schrijfwijze Merxplas. Elke kaas kreeg ook een eigen naam, verbonden aan ons dorp. Zo is er het Merx Landloperke, een kaas die gaat ‘lopen’ en die je kunt oplepelen. Het Merx Vagebolleke verwijst ook naar de vagebonden van de kolonie. De Merx Lochtenberger is een bergkaas die zijn naam dankt aan de Lochtenberg, de hoogste top van Merksplas op 30 m boven de zeespiegel, en de Merx Camarck is een camembert ontstaan aan de oevers van de Mark.”

“We mikken met ons product op een nichemarkt. We staan met onze kazen op internationale beurzen, je kunt ons tegenkomen in een restaurant, maar je vindt ons bijvoorbeeld ook op boerenmarkten in de omgeving. Dat doen we graag!”

“En zeker het vermelden waard: de gemeente Merksplas geeft jaarlijks financiële steun aan het project Quesos Montefino-Jovem in Peru.”

Waar ben je vooral fier op?

Er is veel om fier op te zijn. Een greep uit de successen van Merx Kaas de voorbije jaren:

• In 2025 werden twee Merx Kazen onderscheiden in de World Cheese Awards in Zwitserland. De Lochtenberger kreeg een gouden medaille, het Vagebolleke behaalde zilver.
• In 2022 was Merx Gekruid op de Tavola-beurs in Kortrijk de winnaar van de Gouden Tavola in de categorie Delicatessen. 
• Jeroen Meus bereidde in Dagelijkse Kost een Vlaamse variant op de klassieke tartiflette. En hij gebruikte hiervoor de Merx Lochtenberger!
• Merx Kaas werkte samen met Royal Belgian Caviar voor de Caviar Truffle: een hard kaasbolletje met hierin bolletjes kaviaar en met een jasje van gedroogde gemalen kaviaar. Die kaas wordt geraspt geserveerd, net als verse truffel.

En toch vindt Jan alles wat hij doet maar heel gewoon! Al moet hij zelf ook toegeven: ‘Ja, ik denk dat ik in België de enige ben die dit doet’.

Levenslessen en de toekomst

Welke levenslessen neem je mee?

“Wat ik vooral geleerd heb? Dat het hier in België goed is! Elke keer als ik terugkom na zo’n reis, en hier op radio of tv mensen hoor klagen, dan denk ik: je weet niet hoe goed we het hebben!”

“Ik nodig tijdens mijn reizen ook altijd iedereen uit om bij ons op bezoek te komen, mochten ze ooit zelf naar België reizen. We hadden al mensen van Zuid-Afrika en Kenia bij ons thuis op bezoek gehad. Heel plezant!”

Hoe kijk je naar de toekomst?

“Dit jaar ga ik op pensioen, maar ik ga zeker nog actief bezig blijven. Sinds kort ben ik ook ingeschreven bij SEC (Senior Expert Contact), een Zwitserse organisatie voor vrijwilligers. Zij hebben 6 focuslanden, ook in Azië. Die staan nog niet op mijn lijst!”

“Verder ga ik ook meer tijd hebben om te tuinieren, wandelen, fietsen en biljarten. En in maart werden we voor de eerste én tweede keer grootouder. Binnen 3 dagen kregen we 2 kleinzoons, heel bijzonder!”

Een paar snelle vragen

• Onmisbare eigenschap? Allereerst: passie! Anders lukt het niet. En dan: heel veel flexibiliteit en aanpassingsvermogen.
• Onmisbaar hulpmiddel? Mijn pH-meter, om het verzuringsproces tijdens het kaasmaken op te volgen.
• Wie verdient een dankjewel? Mijn vrouw Nicole. Zij is actief betrokken bij het kaasmaken. En ze zat vaak met een huis vol pubers, terwijl ik de wereld rondreisde.