Tot eind november vind je in de Antwerpse galerij De Zwarte Panter een nieuwe expo van Tom Liekens, met Salomé in de hoofdrol. Bij de tentoonstelling verscheen ook een kunstboek waarvoor Leen Huet – die geregeld bij ons verblijft in het ouderlijk huis aan De Diepte – de teksten schreef. Het resultaat is een mooi samenspel tussen beeld en woord.
In de wereld van Tom Liekens lopen kunstgeschiedenis, natuur, mythologie en verbeelding moeiteloos door elkaar. Zijn schilderijen en monumentale houtsneden trekken je aan, maar laten je tegelijk niet helemaal gerust.
Achter de rijke beelden en vele verwijzingen schuilen grote menselijke thema’s: verlangen en macht, verleiding en verlies. Oude mythen, historische verhalen en gebeurtenissen van vandaag komen samen in een universum waar schoonheid en dreiging dicht bij elkaar liggen.
Eerst Salomé: volgens het Bijbelverhaal krijgt zij, als beloning voor haar dans voor haar stiefvader, koning Herodes, wat ze maar wil. Ze vraagt het hoofd van Johannes de Doper. Oscar Wilde maakte van haar een iconische verleidster: een vrouw bij wie verlangen omslaat in obsessie. Johannes wijst haar af, maar juist daardoor wordt haar verlangen sterker. Als ze hem niet levend kan krijgen, wil ze hem dood – en wel zo dicht mogelijk bij zich.
Maar bij haar stopt het niet voor Tom Liekens. Hij brengt vrouwen uit verschillende mythen en verhalen samen: figuren die tegelijk verleiden en bedreigen, die aantrekken én vernietigen. Hij schildert hen niet als historische personages die braaf hun rol spelen. Ze verschijnen als eigentijdse vrouwen: krachtig, trots, mooi, uitdagend en soms gevaarlijk. Ze wachten hun lot niet af, maar nemen het zelf in handen.
Zijn vrouwen zijn er om naar te kijken, maar ze laten zich niet zomaar bekijken. Ze verleiden, dagen uit en nemen de macht over de blik van de ander. Ook Liekens zelf ontsnapt daar niet aan. Hij plaatst zich midden in dat spel van verlangen, verleiding en macht – soms als degene die kijkt, soms als degene die wordt teruggewezen of gestraft. Met een flinke dosis zelfspot verschijnt hij zo als Actaeon, Holofernes of Johannes de Doper. Soms verliest hij letterlijk of figuurlijk zijn hoofd.
Zo wordt Salomé een donker en zinnelijk sprookje voor volwassenen. Een wereld waarin schoonheid nooit helemaal onschuldig is, macht zelden eenvoudig en kwetsbaarheid niet hetzelfde is als zwakte.
De vrouwen krijgen het woord bij Leen Huet
Huet schrijft korte teksten waarin haar personages zelf het woord nemen. Ze vertelt ons niet wie Diana, Salomé, Judith of de wolvin zijn (dat staat mooi in de rand van het boek). Maar ze laat hen spreken. En wie spreekt, ontsnapt meteen een beetje aan het verhaal waarin hij of zij eeuwenlang is opgesloten.
Dat is de eerste beweging die Huet maakt: ze vertelt het verhaal vanuit hun kant. In de oude verhalen worden Diana, Salomé, Judith en de wolvin bekeken, beschreven en beoordeeld. Hier kijken ze terug. Ze zijn niet langer alleen de verleidster, de heldin, het slachtoffer of het monster, maar iemand die zelf iets te vertellen heeft.
Zelden netjes
En dat verhaal is zelden netjes. Salomé is verliefd en verveeld, koel en verlangend tegelijk. Judith heeft een heldendaad verricht, maar zou de hele geschiedenis het liefst uit haar geheugen wissen. Diana is trots en wreed, maar ook gekwetst. Huet hoeft die tegenstrijdigheden niet op te lossen. Ze spreken elkaar tegen, en dat blijft zo. Misschien is dat precies wat een andere blik doet: niet een nieuw oordeel vellen, maar ruimte maken voor wat in het oude verhaal buiten beeld bleef.
In haar inleiding stelt Huet de vraag of veel van deze verhalen niet door een mannelijke blik zijn gevormd en of daar een vrouwelijke blik tegenover kan staan. Haar antwoord is gelukkig geen theorie. Het zijn deze stemmen. Vrouwen die terugkijken naar de verhalen waarin ze ooit een rol kregen toebedeeld.
De mythe krijgt een smartphone
Opvallend is hoe weinig eerbied Huet voor de tijd heeft. Haar personages bewegen zich tegelijk in de wereld van de mythe en die van vandaag. Er zijn maanlicht, zilveren bogen, gouden pijlen en herten met gouden geweien, maar ook smartphones, Steve Jobs, drones, softporno en generatietrauma.
Dat klinkt als een vreemde combinatie, en dat is het ook. Maar juist in die botsing ontstaat iets. De mythe wordt niet in een glazen kast gezet. Ze krijgt een smartphone in haar hand. Daardoor blijken de personages minder ver weg dan hun gouden attributen doen vermoeden.
Ook de taal weigert netjes op haar plaats te blijven. Diana kan plechtig en bijna ceremonieel spreken over haar macht, om even later over te schakelen op spreektaal en een uitdrukking als een ‘fluitje van een cent’. Het plechtige en het gewone staan zonder pardon naast elkaar. Het maakt haar stem tegelijk goddelijk en alledaags, dreigend en bijna geestig.
Die dubbelheid zit ook in de vorm. Korte zinnen. Herhaling. Sommige alinea’s bestaan uit nauwelijks meer dan één regel. Terugkerende zinnen krijgen daardoor iets bezwerends, alsof de personages zichzelf met woorden in het gareel proberen te houden. Een waarschuwing wordt een dreigement. Een vaststelling wordt een gebed dat ze blijven herhalen.
Een wereld van geur en bloed
Bij Naya verschuift het accent. Daar wordt de taal minder ironisch en veel zintuiglijker. Geur, licht, huid, bloed en kou nemen het verhaal over. De wereld wordt niet zozeer beschreven als wel geroken, gehoord en gevoeld.
Die zintuiglijkheid brengt ook de beelden van Tom Liekens dichterbij. Zijn werk is mooi, maar nooit helemaal geruststellend. Achter de schoonheid zit iets dat wringt, iets dat leeft onder de huid. Huet doet met woorden iets vergelijkbaars. Haar teksten geven de figuren een stem, maar geen excuus.
Ze laat de oude verhalen intact en verandert hun temperatuur. Actaeon wordt nog altijd door zijn honden verscheurd. Judith hakt nog altijd het hoofd van Holofernes af. Alleen horen we nu wat er in de hoofden en lichamen van de personages gebeurt.
En Huet laat ons daar niet met een keurige conclusie uit wegwandelen. Salomé blijft achter met haar vraag welk verhaal het mooiste is. Judith met haar verlangen om te vergeten. De mythe is verteld, maar het verhaal is nog niet klaar.
Zelf gaan kijken?
Dat kan nog tot 22 november in Galerij De Zwarte Panter in Antwerpen (Hoogstraat 70-74, vlakbij de Grote Markt).
Open op donderdag, vrijdag, zaterdag en zondag van 13.30 tot 18 u.
Het boek kopen?
Salomé, het boek, omvat het recente werk van Tom Liekens, samen met teksten van Leen Huet. Het werd vormgegeven door Sven Verhaert. De fotografie is van Diego Franssens. Het kost je 30 euro, en je koopt het tijdens de tentoonstelling in Antwerpen.
