Het belangrijkste nieuws eerst: Pelckmans heeft het aangedurfd om het verzameld werk van J.M.H. Berckmans uit te geven. Barakstad is net verschenen, en bundelt alle boeken en de enige dichtbundel van Jean-Marie in één band.
Tom Lanoye schreef er een inleiding van zes en een halve bladzijden voor, en er is een nawoord en beschouwingen van 11 pagina’s door Arnout De Cleene, Hans Demeyer en Ellen Van Pelt, de samenstellers. Helaas zijn Goede Zachaar, drie brieven aan Léon Mahieu en het lange gedicht van 20 pagina’s Een stem uit het koor – beide postuum uitgegeven door De Carbolineum Pers – niet opgenomen. Ook het prozagedicht Boodschap in een fles ontbreekt.
Ook al lijkt zo’n dikke pil me garant te staan voor een overdosis, we mogen niet klagen. Jean-Marie verdient de aandacht, en hopelijk boort die een nieuw publiek aan.
Om deze feestelijkheid te vieren: een recensie van Berckmans’ achtste boek, Ontbijt in het vilbeluik.
Het toeval wil dat ik in mijn min of meer chronologische lectuur doorheen zijn werk net ben aanbeland bij misschien wel zijn minst toegankelijke werk – nog minder toegankelijk dan het boek dat hierop volgde, Slecht nieuws voor Doctor Paf de Pierennaaier, Pandemonium in de Grauwzone. Beide boeken zijn kort – slechts 79 pagina’s voor het ontbijt – en beide boeken gaan over zijn vader en zijn moeder.
Terug in de ‘hulpkas kwadraat’
Voor zij die nog een inleiding nodig hebben: de bipolaire Jean-Marie Berckmans was in 1996 stevig en definitief de marginaliteit in gesukkeld. De rock & roll van Circus Bulderdrang had geen soelaas gebracht, en het bescheiden succes van Het zomert in Barakstad en Taxi naar de Boerhaavestraat had zich niet bestendigd: Bericht uit Klein Konstantinopel is in zijn geheel genomen effectief minder goed, en verkocht ook een pak minder. Jean-Marie gaat terug bij zijn ouders wonen, in wat hij de “hulpkas kwadraat” noemt. Hij begint wat John Vervoort “kamikazee-proza” te schrijven, en produceert zo een boek dat rampzalig wordt onthaald in Vlaanderen, en niet eens gerecenseerd wordt in Nederland. Er zullen volgens biograaf Chris Ceustermans slechts 350 van de 800 gedrukte exemplaren worden verkocht.
Je moet het Berckmans nageven: dit boek is weerom totaal verschillend van zijn voorgaande, en hoewel ze een thematiek en een zekere ontoegankelijkheid delen, lijkt het niet op Slecht nieuws, het jongere broertje van dit boek – de enige twee van zijn titels uitgegeven bij Houtekiet trouwens.
Ontbijt in het vilbeluik heeft 3 brandpunten: zijn vader in hulpkas kwadraat, zijn frustrerende relatie met een Brusselse bewonderaarster, en de “Gangsters van de Grauwzone” – een vriendengroep met onder andere Guy Breës. Anders dan in Slecht nieuws is er niet echt een duidelijk verhaal, enkel een reeks vrij monomane herhalingen en beschrijvingen van die 3 brandpunten.
Vader Videozap is de hoofdmoot, en het lijkt alsof Jean-Marie zijn eigen lijden oorzakelijk toeschrijft aan dat van zijn vader. Diens lichaam is immers de oorsprong van alles, de oerknal. Als we ervan uitgaan dat Jean-Marie met een ernstige genetische belasting kampte, kan je hem niet eens ongelijk geven. De verteller die Videozap dood wenst – ongetwijfeld ook metaforisch te interpreteren als een hunkering naar het einde van het confronterende verblijf bij zijn ouders – krijgt kort nadien zijn goesting: Slecht nieuws verschijnt in 1998 en gaat over diens dood.
Vele recensenten vielen over de veelvuldige herhaling van scatologische elementen, maar voor mij werken ze goed, omdat ze benadrukken dat psychische kwetsbaarheid zich ook lichamelijk uit. Bovendien is broekschijterij simpelweg een goed woord, dat ook nog eens verwijst naar angst. Hoe moeilijk kan het zijn?
Baba Malade was een Brusselse vrouw die hij een tijdje later ongenadig zal doxen in het eerste Berckmans’ Biotoop. Ze had hem gezien in De Zevende Dag en hem schoorvoetend geschreven. Dat een seksuele relatie niet is gelukt, heeft Berckmans blijkbaar zo gefrustreerd dat hij zich van zijn allerkleinste kant heeft laten zien – hij trapt ook nog na in een interview met Sam de Graeve in Neerlandia.
Poëzie in vervreemding
Ik heb me tijdens het lezen van Ontbijt in het vilbeluik toch vaak de vraag gesteld hoe het boek moet zijn overgekomen op iemand zonder enige achtergrond, iemand die niet wist dat Videozap een echte vader was, iemand die niets wist van Jean-Maries problemen, iemand die niks over Nadine had gelezen in Schrijven in de Grauwzone. Ja, er zijn hier en daar referenties naar teksten van Luc De Vos, of naar klassieke moppen, of Jommeke, of Duitse kampen. Er valt wel wat te herkennen. En ja, er zit een zekere poëzie in Berckmans’ taal, die naar mijn aanvoelen soms woorden kiest louter om hun komische klank, zoals Borussia Dortmund of kornebuf. Ondanks die flarden van herkenning is er toch vooral vervreemding – ook van een krakkemikkige taal. In die zin, als Jean-Marie vervreemding wilde communiceren – dat onvermogen om te communiceren – in die zin, is dit, inderdaad, zoals hij zelf wel eens heeft gezegd, zijn beste boek.
Ontbijt in het vilbeluik bevat de volgende verhalen: Overpowered by mismeesterd en mismaakt in hulpkas kwadraat, Meerdere Chaplinesken maar slapstick niet echt, Met Swa van Beethoven onderweg naar het Faboert en de Dam, Somtijds een grote notie de rivier, Zwart als Anakwaboe is Anakwaboe zelf, Geen bloemekee voor Videozap want hij is niet in de bond, Nauwelijks enkele ogenblikken na de plotselinge verdwijning van Jeanien uit Babylon, De killing of Jeanien was niks vergeleken, The people versus Anakwaboe, Verdere avonturen van Anakwaboe in Bratislava en het buitenland, De expeditie van Anakwaboe naar Bratislava en het binnenland.
Ceustermans selecteerde voor Verhalen uit de Grauwzone, een bloemlezing uit 2018, enkel Overpowered by mismeesterd en mismaakt in hulpkas kwadraat. In Berckmans’ Beste uit 1997 zijn geen verhalen uit Ontbijt… opgenomen, aangezien zijn oude uitgeverij geen rechten had op deze nieuwe verhalen.
Waar begin je met Berckmans?
Lees mijn eerbetoon 8 jaar na zijn overlijden, en recensies van
- Taxi naar de Boerhaavestraat
- Slecht nieuws voor Doctor Paf de Pierennaaier, Pandemonium in de Grauwzone
- Brief aan een Meisje in Hoboken / Geschiedenis van de Revolutie
- Vergeet niet wat de zevenslaper zei
- Café De Raaf nog steeds gesloten
- Rock & Roll met Frieda Vindevogel
- Goede Zachaar, drie brieven aan Léon Lemahieu en
- Het Zomert in Barakstad.
Ik schreef ook iets korts over de biografie door Chris Ceustermans.
Wil je starten in het oeuvre van Berckmans, maar weet je niet waar te beginnen? Papieren exemplaren van zijn boeken zijn zeldzaam en kostelijk. Vijf titels zijn gelukkig wel goedkoop te krijgen als e-book, waaronder Het zomert in Barakstad. Ook de twee bloemlezingen zijn nog digitaal beschikbaar.
Arnon Grunberg interviewde Berckmans in 1993 voor de radio, ongeveer vanaf minuut 19 in deze podcast:
Er is ook een postume podcastreeks met Marcel Vanthilt, met dezelfde titel als een documentaire film uit 2018 van Wim Jammaer, De man die zijn snor in brand stak:
Er is ook nog de 10-minutendurende documentaire uit 2000, BIOTOOP ZERO. De documentaire uit 2008 van Dimitri van Zeebroeck in de reeks Weerwolven is ondertussen helaas verdwenen van het internet. Ook een Ziggurataflevering over Berckmans is nergens te vinden. Op YouTube staan er wel wat korte fragmenten met Berckmans, maar dat voelt povertjes. Wordt het geen tijd voor een centraal digitaal Berckmansbeeldarchief?
Meer boekrecensies van Bart Borgmans vind je op Weighing A Pig
