Zondag startte in alle Belgische gevangenissen een staking van vijf dagen. Het is de twaalfde staking in 2026, waardoor je stilaan kan vaststellen dat het woord gevangenis eerder met ‘staking’ dan met ‘gedetineerden’ kan worden geassocieerd.
Toch is het deze keer radicaal anders. Dit is de eerste staking die vanaf dag één onder het systeem van de minimale dienstverlening valt. De processie van Echternach verbleekt bij de ontstaansgeschiedenis van de minimale dienstverlening in de gevangenissen. De wet werd gestemd op 14 maart 2019, op initiatief van het kabinet-Geens, naar aanleiding van een wildgroei aan onbeheersbare stakingen en acties in gevangenissen.
Voorheen ging het zo: als men dat ‘nodig’ vond, kon het werk van de ene op de andere minuut worden neergelegd. De gevangenisdirecteur moest dan navraag doen waarom er niet meer werd gewerkt, hoelang het zou duren, enzovoort. Meestal waren het personeelsleden die spontaan het werk neerlegden naar aanleiding van een incident. De actie werd achteraf gedekt door de vakbonden en klaar. Regels voor sociaal overleg waren er niet.
Dat maakte de toestand onbeheersbaar. De impact van de spontane stakingen was desastreus: het gevangenisleven viel van de ene op de andere seconde stil. Celdeuren bleven dicht en alle opleidingen, therapieën en gesprekken werden geschrapt, zonder perspectief op de timing van een heropstart. De Vlaamse Gemeenschap zag, als basisactor voor hulp- en dienstverlening, al haar inspanningen keer op keer tot nul herleid.
Ook de rechtsgang deelde in de klappen. Gedetineerden konden niet naar de rechtbank worden gebracht, de rechten van de verdediging (zowel bij daders als slachtoffers) werden geschonden en de rechtsgang liep nieuwe vertraging op. Geplande medische interventies in externe ziekenhuizen werden uitgesteld, terwijl politiezones kaalgeplukt werden om politionele bijstand te verlenen.
Achterdeuren
De besprekingen tussen het kabinet-Geens en de syndicale organisaties namen destijds heel veel tijd in beslag. Het resultaat was een mijlpaal en een compromis tegelijkertijd. Een mijlpaal, omdat er eindelijk rechtszekerheid kwam over de te volgen regels bij een sociaal conflict in een gevangenis. Een compromis, omdat de regelgeving bedenkelijke achterdeuren voorzag.
De belangrijkste achterdeur was dat de minimale dienstverlening niet van toepassing was op stakingen tot 48 uur. Het gevolg dat elke directeur destijds had voorspeld, heeft dan zeven jaar lang verder geëtterd. De 24-uursstaking zonder minimale dienstverlening werd het vaste stakingsformat, desnoods meerdere keren per week.
De inflatie aan 24-uursstakingen raakte nooit onder controle. De Centrale Toezichtsraad voor het Gevangeniswezen wijdde er in 2023-2024 een jaarverslag aan en kwam onomwonden tot de conclusie dat de minimale dienstverlening vanaf de eerste dag moest plaatsvinden.
Iconisch was ook de VRT-reportage in Terzake van Dirk Leestmans, waarbij de cameraploeg tijdens een 24-uursstaking terechtkwam in een ernstig incident dat ternauwernood met hulp van de politiediensten kon worden beheerst. Culminatiepunt was de 24-uursstaking van 29 juni, daags na de eerste hittegolf van een week. Het Nationaal Crisiscentrum in Brussel werd daarvoor speciaal samengeroepen: men kan het lot nu eenmaal niet blijven tarten als het over veiligheid gaat.
Uiteindelijk werd het akkoord over de minimale dienstverlening vanaf de eerste dag ondertekend op 17 juli, tijdens de laatste ministerraad voor het zomerreces, in het kader van het zogenaamde mosselpotakkoord.
Fundamentele rechten
Een snelle blik op de harde feiten tijdens de huidige staking maakt meteen het effect van deze moedige politieke beslissing duidelijk. Een beperkte opsomming:
- de essentiële veiligheidsposten zijn thans bezet door ervaren gevangenispersoneel,
- het vervoer van en naar de rechtbanken kan doorgaan,
- advocaten kunnen hun cliënten bezoeken,
- artsen kunnen op een normale manier hun patiënten zien, enzovoort.
Er is met andere woorden substantiële vooruitgang geboekt in het garanderen van fundamentele rechten van gedetineerden enerzijds en in het garanderen van een basisveiligheid voor de werkende medewerkers anderzijds.
Wat de gevangenissen betreft, zat er in het mosselpotakkoord toch zeker één grote Jumbomossel. Het siert de minister van Justitie dat ze te midden van talloze en dwingende operationele problemen in het gevangeniswezen dit belangrijke dossier heeft kunnen afkloppen. Het is de voleinding van een lang proces dat haar partijgenoot en voormalig minister Geens destijds had opgestart.
Dit opiniestuk verscheen eerder in De Morgen.
Opinies op merksplas.NU
In onze opinierubriek komen meningen aan bod van mensen uit Merksplas of die er een band mee hebben. Hun naam vind je netjes bij de titel. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud ervan.
Die meningen hoeven niet noodzakelijk die van de redactie te weerspiegelen.
Jouw opinie kan hier ook een plaats krijgen. We hebben daar wel spelregels voor.
